سلسله خوانشهای انتقادی ـ اجتماعی قرآن کریم
سوره مبارکه فرقان — بخش پنجم (آیات ۶۱ تا ۷۷)
سیمایِ «عباد الرحمن»؛ جامعهیِ بدیل در برابرِ ساختارِ استبداد
درآمد انتقادی:
پایانِ سوره، ارائه یک «مدلِ زیستی» است. «عباد الرحمن» نه زاهدانِ منزوی، بلکه کنشگرانی در بطنِ جامعهاند که «آدابِ حضور» را میدانند. تواضعِ آنان در راه رفتن، کنایهای به «گامهایِ سنگین و متکبرانه»یِ مستبدان است. اعتدالِ اقتصادیِ آنان، نفیِ مستقیمِ اسرافِ طبقهیِ مرفه (کلاسِ حاکم) است. آنان «امتِ شاهد»اند؛ کسانی که نسبت به بیهودگیها (اللغو) بیتفاوت نیستند و با کرامت (کِرَاماً) از کنارِ فضاهایِ آلوده عبور میکنند. این آیات، ترسیمِ دقیقِ «جامعهیِ آرمانی» است که در آن، قدرت برایِ خدمت است، نه برایِ استعلاء.
۱. نثر مسجع (حکمی، انتقادی و برهانبنیان)
بندگانِ خدایِ رحمان، آناناند که بر زمین با فروتنی گام برمیدارند، بیآنکه بویِ تکبر از رفتارِ ایشان برخیزد؛ و چون جاهلانِ قدرتطلب آنان را مخاطبِ یاوهگویی قرار دهند، با سخنی که نشان از سلامتِ جان است، پاسخ میگویند. شبزندهداراناند در قیام و سجود، در حالی که دیگران در غفلتِ روزمرگی غرقاند. آنان فریادِ «ربنا» سر میدهند تا از آتشِ جهنمی که محصولِ کردارِ ظالمانه است، رهایی یابند. در انفاق، میانه را میجویند که نه اسراف، نشانهیِ فساد است و نه بخل، نشانهیِ قساوت. آنان هرگز جانِ انسانی را به ناحق نمیستانند و تن به فحشا نمیآلایند؛ چرا که میدانند هر کس چنین کند، کیفرِ سنگینِ خویش را در ساختارِ هستی مییابد. و اینان کسانیاند که چون با بیهودگی روبرو شوند، با کرامتِ خویش از کنارِ آن میگذرند و در آیاتِ پروردگار، نه همچون کوران و کران، بلکه با بصیرت و اندیشه مینگرند. آنان خانوادهای میخواهند که پیشوایِ پرهیزکاران باشد، نه وارثانِ قدرتِ پوشالی. این چنین است که در غرفههایِ بهشتیِ عدالت، پاداشِ صبرِ خویش را در ستیز با ظلمِ زمانه دریافت خواهند کرد.
۲. شعر آزاد (دیداری، اجتماعی و ساختارشکن)
آنها،
راه میروند،
نه برایِ فخرفروشی بر آسفالتِ شهر،
که گامهایِ آنها،
زمزمهیِ تواضع است بر خاک.
در میانِ غوغایِ هیاهویِ زراندوزان،
آنها سکوتِ سبزِ «سلام» را برگزیدهاند.
نه «اسراف» میکنند،
که اسراف،
تاراجِ حقِ دیگران است،
و نه «بخل» میورزند،
که بخل،
زندانِ پولهایِ راکد است.
آنها از کنارِ تالارهایِ «بیهودگی»،
سربلند و بیاعتنا میگذرند،
چون «کرامت» را،
به ارزانفروشیِ بازارِ سیاست،
نمیدهند.
آنها،
پیشوایِ پرهیزکاران را،
در «خانه» میسازند،
نه در «کاخ»هایِ قدرت.
۳. مثنوی (در بحر رمل)
سوره فرقان — بخش پنجم (آیات ۶۱ تا ۷۷) | «عباد الرحمن»؛ الگویِ زیستِ مؤمنانه در تقابل با مناسباتِ سلطه