این سؤالی بسیار عمیق و حساس در الهیات اسلامی است و به یکی از مهمترین مباحث کلامی یعنی عصمت پیامبران مربوط میشود.
در نگاه رایج اسلامی، پیامبران دارای مقام عصمت هستند؛ به این معنا که در دریافت، حفظ و ابلاغ وحی، و همچنین در عمل و گفتار، از هرگونه خطا و گناهی مبرا هستند تا بتوانند الگوی کاملی برای بشریت باشند. در این دیدگاه، گمراهی به معنای خطا در مسیر حق برای پیامبران متصور نیست.
تفسیر موارد مشابه
اما برخی آیات قرآن به رویدادهایی اشاره دارد که ممکن است در نگاه اول، نوعی لغزش یا سهو را به ذهن متبادر کند (مانند داستان حضرت یونس یا لحظهٔ فراموشی حضرت آدم). مفسران و متکلمان اسلامی این موارد را به چند شکل تفسیر میکنند:
سهو و نه خطا: این موارد را خطای معنوی نمیدانند، بلکه سهو یا فراموشی میدانند که از جنبههای انسانی پیامبران نشأت میگیرد و هیچگاه به گمراهی دیگران نمیانجامد.
ترک اولی: برخی این موارد را نه گناه، بلکه ترک اولی (انجام ندادن بهترین و کاملترین کار) میدانند.
آزمون الهی: این رویدادها را آزمایشهای الهی میبینند که برای نشان دادن فروتنی پیامبران و تأکید بر قدرت مطلق خداوند طراحی شدهاند.
تفاوت کلیدی با پیر و مرشد
اینجا تفاوت اصلی میان پیامبر و پیر مشخص میشود.
پیامبر از منبع علم الهی تغذیه میشود و در صورت هرگونه سهو، فوراً با وحی مستقیم اصلاح و هدایت میگردد. او تحت حفاظت الهی است.
اما پیر و مرشد یک انسان است که هرچند با تلاش و سلوک به مقامات عالی رسیده، اما در معرض خطای انسانی است. او در صورت اشتباه، وحی مستقیم دریافت نمیکند و ممکن است گمراهی او به مریدانش نیز سرایت کند.
بنابراین، اندیشهٔ «گمراهی» برای یک انسان عادی یا حتی یک عارف ممکن است پیش بیاید، اما در نگاه کلامی، برای پیامبران جایگاهی ندارد.