در قرآن کریم و روایات، اصطلاح «گمراهترین گمراهان» برای توصیف برخی افراد یا گروههای خاص به کار رفته است. این مفهوم نیاز به تحلیل دقیق دارد تا هم شناخت درستی از مصادیق آن داشته باشیم و هم از قضاوت نابجا درباره دیگران پرهیز کنیم.
۱. مصادیق «گمراهترین گمراهان» در قرآن
قرآن کریم چند گروه را به عنوان اَضَلُّ (گمراهترین) معرفی میکند:
الف) کسانی که پس از شناخت حق، آگاهانه به سوی باطل میروند
«وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَیْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ» (قصص: ۵۰)
(کیست گمراهتر از آن کس که بدون هدایت الهی، از هوای نفس پیروی کند؟)
ب) کافران لجوج که حق را تحریف میکنند
«فَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ کَذَّبَ بِآیَاتِ اللَّهِ وَصَدَفَ عَنْهَا» (انعام: ۱۵۷)
(کیست گمراهتر از کسی که آیات خدا را تکذیب و از آن رویگردان شود؟)
ج) منافقانی که در ظاهر ایمان دارند اما در باطن کفر میورزند
«إِنَّ الْمُنَافِقِینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ» (نساء: ۱۴۵)
(منافقان در پایینترین طبقه دوزخند.)
۲. ویژگیهای گمراهترین گمراهان از نگاه روایات
امامان معصوم (ع) در روایات، برخی از این افراد را چنین توصیف کردهاند:
الف) عالم بیعمل (دانشمند فاسد)
پیامبر (ص) فرمود: «شَرُّ النَّاسِ عَالِمٌ فَاجِرٌ»
(بدترین مردم، عالم فاسق است.) (بحارالانوار، ج ۲، ص ۴۳)
ب) کسانی که مردم را گمراه میکنند
امام علی (ع): «أَضَلُّ النَّاسِ مَنْ ضَلَّ فِی آخِرِ دَعْوَتِهِ بَعْدَ إِصَابَتِهِ»
(گمراهترین مردم کسی است که پس از یافتن حق، دوباره گمراه شود و دیگران را نیز بفریبد.) (غررالحکم)
ج) حاکمان ستمگر و فاسد
امام حسین (ع) درباره یزید: «وَ إِنَّ یَزِیدَ رَجُلٌ فَاسِقٌ... وَ لَا یُعْدُ فِی مِلَّهِ الْإِسْلَامِ»
(یزید مردی فاسق است و در ملت اسلام به حساب نمیآید.) (لهوف، ص ۳۴)
۳. آیا امروز نیز مصادیق «گمراهترین گمراهان» وجود دارد؟
بله، اما باید با دقت و انصاف تشخیص داد. برخی از مصادیق امروزی ممکن است شامل این موارد باشد:
✅ رهبران فکریِ ضد دین که با تئوریهای انحرافی، جوانان را از حق دور میکنند.
✅ عالمان وهابی و تکفیری که به نام اسلام، خشونت و تفرقه را ترویج میکنند.
✅ سیاستمداران جهانی که با جنگافروزی و استعمار، ملتها را به فساد میکشانند.
اما هر کسی که با ما مخالف است، لزوماً «گمراهترین» نیست! ممکن است جاهل یا تحت تأثیر تبلیغات باشد.
۴. هشدار مهم: قضاوت نکردنِ بدون دلیل
قرآن میگوید: «وَ لَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ» (اسراء: ۳۶)
(از چیزی که به آن علم نداری پیروی نکن!)امام صادق (ع): «مَنْ کَفَّرَ مُؤْمِنًا فَقَدْ کَفَرَ»
(هرکس مؤمنی را تکفیر کند، خود کافر شده است.) (کافی، ج ۲، ص ۴۰۱)
پس:
تشخیص «گمراهترین گمراهان» فقط با معیارهای قطعی قرآنی و روایی ممکن است.
نباید به صرف اختلاف نظر، دیگران را محکوم کرد.
۵. راه برخورد با گمراهان از نگاه اسلام
۱. دعوت به حق با حکمت (نحل: ۱۲۵).
۲. هجرت از آنان اگر تأثیر نپذیرند (ممتحنه: ۱).
۳. مقابله به مثل فقط در موارد ضروری (بقره: ۱۹۴).
نتیجهگیری
گمراهترین گمراهان کسانی هستند که با علم و عمد، حق را تحریف یا مردم را فریب میدهند. اما تشخیص مصادیق آن نیاز به دقت و انصاف دارد و نباید به راحتی این عنوان را به دیگران نسبت داد.
سخن آخر:
امام علی (ع) فرمود:
«اِعْرِفِ الْحَقَّ تَعْرِفْ أَهْلَهُ»
(حق را بشناس تا اهلش را بشناسی.)
اگر سوال یا ابهامی دارید، بپرسید! 🌱