خیر، مایهی اصلی آگاهانه بودن، سیستم پاداش نیست.
سیستم پاداش عمدتاً در سطح ناخودآگاه یا نیمهخودآگاه عمل میکند. نقش اصلی آن تقویت رفتارها و ایجاد انگیزه است، اما این کار را لزوماً با آگاهی کامل ما انجام نمیدهد.
برای توضیح این نکته:
۱. سیستم پاداش و فرآیندهای ناخودآگاه:
وقتی غذای خوشمزهای میخوریم، دوپامین در سیستم پاداش ترشح میشود و حس لذت ایجاد میکند. این فرآیند عمدتاً ناخودآگاه است. ما آگاهانه دستور ترشح دوپامین را نمیدهیم یا تمام مسیرهای عصبی آن را درک نمیکنیم. فقط نتیجهی آن (لذت) را حس میکنیم.
شکلگیری عادتها نیز عمدتاً یک فرآیند ناخودآگاه است که سیستم پاداش در آن نقش دارد. ما به طور آگاهانه تصمیم نمیگیریم که مثلاً هر روز صبح قهوه بخوریم؛ این عادت به دلیل تقویتهای پیشین (احساس انرژی، لذت کافئین) شکل گرفته و اکنون به صورت خودکار فعال میشود.
در اعتیاد، سیستم پاداش به شدت فعال میشود و فرد را به سمت مصرف مواد یا رفتارهای اعتیادآور سوق میدهد. در این حالت، کنترل آگاهانه فرد بر رفتار خود به شدت کاهش مییابد و این سیستم به صورت غیرارادی بر او غلبه میکند.
۲. آگاهی و نقش قشر پیشپیشانی (Prefrontal Cortex):
آگاهانه بودن، یک فرآیند پیچیدهتر مغزی است که عمدتاً به قشر پیشپیشانی (PFC) مغز ارتباط دارد. این بخش از مغز مسئول:
تصمیمگیری آگاهانه
برنامهریزی
حل مسئله
تفکر منطقی
خودکنترلی و بازداری رفتارها
آگاهی از پیامدها و نتایج بلندمدت
است.
در واقع، قشر پیشپیشانی میتواند ورودیهای سیستم پاداش را ارزیابی کند. یعنی:
سیستم پاداش میگوید: "این کار لذتبخش است، انجامش بده!"
اما قشر پیشپیشانی آگاهانه ارزیابی میکند: "آیا این لذت در بلندمدت خوب است؟ آیا با ارزشهای من همخوانی دارد؟ پیامدهای آن چیست؟"
۳. ارتباط سیستم پاداش و آگاهی:
سیستم پاداش میتواند اطلاعات را به نواحی آگاهانهی مغز برساند و بر تصمیمگیریهای آگاهانه تأثیر بگذارد. مثلاً، اگر انجام کاری لذتبخش باشد، ما آگاهانه انگیزهی بیشتری برای تکرار آن پیدا میکنیم. اما این به این معنا نیست که خود سیستم پاداش "آگاه" است یا مایهی اصلی آگاهی است. بلکه بیشتر به عنوان یک موتور انگیزشی عمل میکند که دادههای لذت و ارزش را تولید کرده و به بخشهای پردازشگر بالاتر مغز (که مسئول آگاهی هستند) میفرستد.
نتیجهگیری:
سیستم پاداش مغز یک موتور قوی برای انگیزه و لذت است که عمدتاً ناخودآگاه عمل میکند. در حالی که آگاهی، فرآیندی پیچیدهتر است که بخشهای عالیتر مغز (به ویژه قشر پیشپیشانی) مسئول آن هستند. این دو سیستم با هم در تعاملند، اما سیستم پاداش علت اصلی آگاهانه بودن ما نیست، بلکه بیشتر بر تمایلات و انگیزههای ما (که میتوانند توسط آگاهی کنترل یا هدایت شوند) تأثیر میگذارد.