اینکه منتظر بودن خوبه یا بد، به نوع و کیفیت آن انتظار بستگی دارد. انتظار به خودی خود نه خوب است و نه بد؛ این ماهیت و کارکرد آن است که ارزشگذاریاش را مشخص میکند.
انتظار از دو دیدگاه: خوب و بد
شهید مطهری و بسیاری از اندیشمندان اسلامی، میان دو نوع انتظار تفاوت قائل شدهاند:
۱. انتظار خوب (فعال و سازنده)
این همان انتظاری است که در آموزههای اسلامی، بهویژه تشیع، بر آن تأکید شده و فضیلتهای بسیاری برای آن برشمردهاند. ویژگیهای آن عبارتند از:
تولید امید و نشاط: منتظر فعال هرگز دچار یأس نمیشود، حتی در سختترین شرایط. او با امید به آیندهای روشن و حتمی (ظهور منجی)، سرشار از نشاط و انگیزه برای تلاش است.
پویایی و حرکت: این انتظار، انسان را از رکود و سستی بازمیدارد. منتظر واقعی دائم در حال حرکت، تکامل فردی و تلاش برای اصلاح جامعه است. او میداند که باید خود را برای یاری امام آماده کند.
عدالتخواهی و مبارزه با ظلم: منتظر واقعی در برابر بیعدالتیها ساکت نمینشیند. او مبارزه با ظلم و فساد را وظیفه خود میداند و به هر طریقی که میتواند، برای برقراری عدالت تلاش میکند.
خودسازی و تقوا: فرد منتظر، پیوسته در حال تهذیب نفس، رعایت تقوا و کسب فضایل اخلاقی است تا شایستگی یاری امام را پیدا کند.
احساس مسئولیت: این انتظار، به انسان احساس مسئولیت در قبال جامعه و سرنوشت بشریت میبخشد.
چرا این انتظار خوب است؟ این نوع انتظار، نه تنها برای فرد آرامشبخش و انگیزهبخش است، بلکه برای جامعه نیز نیرویی محرکه برای پیشرفت، اصلاح و مبارزه با فساد محسوب میشود. جامعهای که چنین انتظاری دارد، زنده، پویا، مقاوم و امیدواری است.
۲. انتظار بد (انفعالی و مخرب)
این برداشت، تحریفی از مفهوم اصلی انتظار است که آسیبهای جدی به فرد و جامعه میرساند. ویژگیهای آن عبارتند از:
یأس و بیتفاوتی: در این نوع انتظار، فرد هیچ تلاشی برای تغییر اوضاع نمیکند و همه چیز را به آیندهای نامعلوم واگذار میکند. ممکن است حتی به این باور برسد که «تا امام نیاید، کاری از دست کسی برنمیآید».
رکود و بیعملی: فرد منتظرِ انفعالی، دست از فعالیتهای سازنده برمیدارد و در برابر مشکلات و فساد، منفعلانه عمل میکند.
توهم جبریگری: این تصور غلط که «باید جهان پر از ظلم و فساد شود تا امام ظهور کند»، میتواند به توجیه گناه، بیعدالتی و حتی دامن زدن به فساد منجر شود.
فرار از مسئولیت: این انتظار، راهی برای فرار از تکالیف فردی و اجتماعی در قبال خودسازی، مبارزه با ظلم و اصلاح جامعه میشود.
چرا این انتظار بد است؟ این نوع انتظار، انسان را مأیوس، بیمسئولیت و غیرفعال میکند. جامعهای که دچار چنین انتظاری شود، دچار سکون، فساد و انحطاط خواهد شد و هرگز به آرمانهای خود دست نمییابد.
در جمعبندی، منتظر بودن اگر به معنای انتظار فعال، پویا، همراه با امید، خودسازی، و تلاش برای عدالتخواهی باشد، قطعاً خوب و سازنده است. اما اگر به معنای رکود، انفعال، و بیتفاوتی در برابر ظلم و فساد باشد، قطعاً مضر و مخرب است.