این مثنوی با عنوان **«خنده پیش از پاییز»**، با بهرهگیری از آیات صریح قرآن کریم دربارهی ناپایداری دنیا، غرور کاذب انسان و حقیقتِ حیات سروده شده است. در این سروده، خنده کنایه از غفلتِ پیش از زوال (پاییزِ عمر) است.
### مثنوی: خنده پیش از پاییز
ای که در گلشن به غفلت میزنی مستانه خند
خنده پیش از پاییز، باشد جهلِ هوشمند
عمرِ تو مانندِ «اَنزَلناهُ مِن ماءِ السَّما»ست
کاینچنین «فَاختَلَطَ» با سبزه و گل، با صفاست
*(تلمیح به آیه ۴۵ سوره کهف: زندگی دنیا مانند آبی است که از آسمان فرود میآید و گیاهان با آن درآمیخته و سرسبز میشوند، اما ناگهان خشک و پراکنده میگردند)*
لحظهای سبز است و فردا «هَشیمًا تذروه»
بادِ پاییز آید و غارت کند این کوه و ده
*(تلمیح به همان آیه: که گیاهان خشک و خرد میشوند و بادها آنها را پراکنده میکنند)*
دل مبند اینجا که دنیا «لَعِب و لَهو» است و بس
سهمِ تو از این تفاخر، چیست جز یک نَفَس؟
*(تلمیح به آیه ۲۰ سوره حدید: اَنَّمَا الْحَیَاةُ الدُّنْیَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ...)*
همچو «قارون» که به گنجش ناز کرد و شد زمین
بلعش از فرمانِ حق، ای مردِ غافل، باز بین!
*(تلمیح به آیه ۸۱ سوره قصص: فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ)*
حیف از آن جانی که در «تَکاثُر» پیر شد
وقتِ «حَتّى زُرتُمُ المَقابِر» دیر شد
*(تلمیح به سوره تکاثر: فزونطلبی شما را غافل کرد تا آنجا که به زیارت گورها رفتید)*
پس بیا رو سویِ آن «حَبلِ مَتین» کن در نماز
تا نگردی «هَباءً مَنثورا» به وقتِ بازیافت
*(تلمیح به آیه ۱۰۳ آلعمران -اعتصام به حبلالله- و آیه ۲۳ سوره فرقان -اعمالی که مانند غبار پراکنده میشوند-)*
مصطفی آمد که گوید: «موتوا قَبلَ اَن تَموتوا»
تا نلرزد جِسم و جانت، در «اِذا زُلزِلَتِ» او
*(تلمیح به حدیث نبوی -بمیرید پیش از آنکه بمیرید- و سوره زلزال)*
مقتدایت آن علی، آن «نَبَأِ عظیم»ِ حق
که ورق زد زندگی را، در شعاعِ یک طبق
*(تلمیح به سوره نبأ که در روایات به ولایت امیرالمؤمنین تفسیر شده است)*
خنده را بگذار و بر بالِ «نیاز»ت پر بگیر
پیش از آنکه در قفس، گردی زِ پاییزت اسیر.
---
**تحلیل کوتاه:**
در این متن، «پاییز» کنایه از مرگ و پایانِ فرصت است. تلمیحاتِ قرآنی به کار رفته (مانند تشبیه دنیا به گیاهی که زرد و خرد میشود، یا غفلتِ ناشی از تکاثر) برای این است که نشان دهد خندهٔ انسان در دنیا، بدونِ توجه به «نماز» و «معاد»، شادیِ زودگذریست که به بادی بند است.