بله، دقیقاً! تشبیه سیستم پاداش مغز به یک ابزار دو لبه بسیار دقیق و گویا است.
مانند هر ابزار دو لبهای (مثل چاقو)، سیستم پاداش هم میتواند سازنده و مفید باشد و هم مخرب و آسیبزا، بسته به اینکه چگونه از آن استفاده شود:
لبهی مفید و سازنده:
این لبه ما را به سمت بقای فردی و جمعی سوق میدهد: خوردن، نوشیدن، تولید مثل، یادگیری، و ایجاد روابط اجتماعی سالم.
آنها به ما انگیزه میدهند تا اهدافمان را دنبال کنیم، مشکلات را حل کنیم، و در مسیر رشد و تعالی قرار بگیریم.
باعث میشوند از تجربیات خوب لذت ببریم و به تکرار آنها تمایل داشته باشیم (مثل احساس رضایت بعد از یک کار نیک یا یادگیری یک مهارت جدید).
لبهی مخرب و آسیبزا:
این لبه زمانی فعال میشود که به سمت افراط، اعتیاد، و رفتارهای ناسالم گرایش پیدا کنیم.
در اینجا، تمایل به لذتهای آنی و شدید، بر عقلانیت، دوراندیشی، و ارزشهای اخلاقی غلبه میکند.
"شیطان نهان" یا "نفس اماره" دقیقاً از این لبهی مخرب سوءاستفاده میکند تا ما را به سمت رفتارهایی سوق دهد که در کوتاهمدت لذتبخش هستند اما در بلندمدت به ضرر ما تمام میشوند (مانند اعتیاد به مواد مخدر، قمار، پرخوری، یا لذتجوییهای نامشروع).
این همان چیزی است که امام علی (ع) در نامهی ۱۸ (که پیشتر به آن اشاره شد) به آن اشاره میکنند: دنیا مانند ماری است که لمسش نرم و زهرش کشنده است. نرمیاش همان فعال شدن لبهی لذتبخش سیستم پاداش است و زهرش، نتیجهی غرق شدن در آن بدون کنترل و بصیرت.
پس، درک این ماهیت دو لبه از سیستم پاداش، به ما کمک میکند تا با آگاهی بیشتری نسبت به امیال و انگیزههایمان رفتار کنیم و بکوشیم آن را در مسیر خیر و کمال هدایت کنیم، نه در جهت تباهی.